Rynek techniki chłodniczej, klimatyzacyjnej oraz pomp ciepła podlega w Unii Europejskiej rygorystycznemu nadzorowi prawnemu. Powszechne przekonanie, że montaż klimatyzatora typu split czy instalacja pompy ciepła to wyłącznie kwestia umiejętności hydraulicznych i budowlanych, prowadzi do dotkliwych sankcji finansowych. Kluczowym dokumentem uprawniającym do legalnej pracy z układami zawierającymi fluorowane gazy cieplarniane jest imienny certyfikat F-gazowy, wydawany w Polsce pod nadzorem Urzędu Dozoru Technicznego.
Wokół procedury zdobywania tych uprawnień narosło wiele uproszczeń. Często certyfikat traktuje się jako formalność możliwą do załatwienia w jeden dzień na komercyjnym szkoleniu. Rzeczywistość weryfikuje to podejście podczas części praktycznej egzaminu państwowego oraz przy kontrolach Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Praca z czynnikami chłodniczymi wymaga precyzji technologicznej, znajomości praw fizyki gazów oraz rygorystycznego przestrzegania procedur bezpieczeństwa środowiskowego.
Czym w praktyce jest certyfikat F-gaz i kiedy przepisy bezwzględnie go wymagają
Certyfikat F-gazowy nie jest tradycyjnym świadectwem ukończenia kursu zawodowego, lecz państwowym dokumentem poświadczającym kwalifikacje w zakresie zapobiegania emisjom substancji zubożających warstwę ozonową oraz fluorowanych gazów cieplarnianych. Uprawnienia te funkcjonują na poziomie unijnym, co oznacza, że polski certyfikat wydany przez jednostkę certyfikującą osoby (w Polsce jest to Urząd Dozoru Technicznego) zachowuje ważność na terenie wszystkich państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Podstawa prawna i cel regulacji F-gazowych
Fundamentem prawnym całego systemu certyfikacji jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 517/2014, zastąpione i zaostrzone przez Rozporządzenie (UE) 2024/573 w sprawie fluorowanych gazów cieplarnianych, a także krajowa Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych (ze zmianami). Głównym celem tych aktów prawnych jest stopniowe wycofywanie z rynku (mechanizm phase-down) gazów o wysokim współczynniku ocieplenia globalnego (GWP – Global Warming Potential) oraz wymuszenie bezwzględnej szczelności instalacji.
Czynniki chłodnicze z grupy HFC (wodorofluorowęglowodory), takie jak powszechnie stosowane R410A, R134a czy R32, charakteryzują się setki i tysiące razy większym potencjałem cieplarnianym niż dwutlenek węgla (GWP dla R410A wynosi aż 2088). Oznacza to, że uwolnienie jednego kilograma czynnika R410A do atmosfery wywołuje taki sam efekt cieplarniany jak emisja ponad dwóch ton CO2. Z tego powodu ustawodawca nałożył restrykcyjne obowiązki na każdego, kto dokonuje jakichkolwiek manipulacji na obiegu chłodniczym.
Granica między pracami bezuprawnieniowymi a wymogiem certyfikatu
W praktyce wykonawczej stale pojawia się pytanie o granice dopuszczalnych prac bez posiadania certyfikatu personalnego F-gaz. Przepisy definiują czynności zastrzeżone w sposób precyzyjny. Certyfikat personalny jest bezwzględnie wymagany w przypadku:
Instalacji – rozumianej jako łączenie dwóch lub większej liczby elementów zawierających lub zaprojektowanych do zawierania fluorowanych gazów cieplarnianych (np. połączenie jednostki zewnętrznej i wewnętrznej klimatyzatora split rurociągiem miedzianym i wykonanie kielichów).
Serwisowania, konserwacji lub naprawy – czynności wiążących się z otwarciem obiegu chłodniczego, wymianą podzespołów (sprężarka, zawór rozprężny, skraplacz), lutowaniem twardym czy dopełnianiem czynnika.
Kontroli szczelności – wykonywanej metodami bezpośrednimi lub pośrednimi w urządzeniach podlegających obowiązkowi okresowych kontroli (zgodnie z przelicznikiem ton ekwiwalentu CO2).
Odzysku czynnika – czyli odprowadzenia substancji z układu do certyfikowanej butli dwuzaworowej podczas modernizacji lub przed utylizacją urządzenia.
Likwidacji urządzeń – bezpiecznego demontażu instalacji po uprzednim odessaniu czynnika chłodniczego.
Pojawiają się jednak wyjątki i sytuacje graniczne. Typowym przykładem są pompy ciepła typu monoblok oraz klimatyzatory przenośne lub osuszacze. Jeżeli układ chłodniczy został w całości zmontowany, napełniony i zlutowany w fabryce, posiada status układu hermetycznie zamkniętego i nie wymaga wykonywania połączeń chłodniczych na budowie, montaż hydrauliczny i elektryczny takiego urządzenia nie wymaga uprawnień F-gazowych. Warunkiem jest brak jakiejkolwiek ingerencji w hermetyczny obieg roboczy.
Sytuacja ulega natychmiastowej zmianie, gdy monoblok ulegnie awarii (np. rozszczelnienie na lutach parownika) i zachodzi potrzeba podłączenia stacji manometrów, próżniowania czy dopełnienia czynnika – wówczas naprawę może przeprowadzić wyłącznie osoba posiadająca stosowny certyfikat personalny.
Certyfikat personalny a certyfikat dla przedsiębiorstw (UDT)
Jednym z najczęstszych błędów popełnianych przez początkujących instalatorów i jednoosobowe działalności gospodarcze jest utożsamianie certyfikatu personalnego z uprawnieniami do wystawiania faktur za montaż. Sam certyfikat personalny poświadcza wyłącznie wiedzę i umiejętności konkretnego człowieka (posiada imię, nazwisko i PESEL).
Jeżeli instalator prowadzi działalność gospodarczą i podpisuje umowy na montaż lub serwis urządzeń stacjonarnych z F-gazami (np. montaż splitów, serwis agregatów chłodniczych), firma musi uzyskać Certyfikat dla Przedsiębiorców, również wydawany przez UDT. Aby go otrzymać, podmiot musi wykazać zatrudnianie personelu z certyfikatami personalnymi oraz udokumentować posiadanie wymaganego zaplecza technicznego (narzędzi z ważnymi wzorcowaniami) i wdrożonych procedur operacyjnych.
Kategorie uprawnień F-gazowych – porównanie 4 wariantów
System certyfikacji personelu nie jest jednolity. Unijne regulacje dzielą uprawnienia personalne na cztery odrębne kategorie, które diametralnie różnią się zakresem dozwolonych czynności oraz limitem tonażowym czynnika w urządzeniu. Dobór właściwej kategorii decyduje o czasie przygotowania do egzaminu, poziomie trudności testu oraz możliwościach zarobkowych na rynku HVACR.
Kategoria I: Pełny zakres uprawnień bez ograniczeń tonażowych
Kategoria I stanowi najwyższy i najbardziej uniwersalny poziom uprawnień. Uprawnia do wykonywania wszystkich czynności: instalacji, konserwacji, serwisowania, napraw, odzysku czynnika oraz kontroli szczelności we wszelkich stacjonarnych urządzeniach chłodniczych, klimatyzacyjnych i pompach ciepła, a także agregatach chłodniczych w samochodach ciężarowych chłodniach i przyczepach chłodniach. Brak tutaj jakichkolwiek limitów dotyczących ilości czynnika w układzie.
Posiadacz Kategorii I może legalnie pracować zarówno przy małym klimatyzatorze pokojowym (0,8 kg R32), jak i przy wielkich instalacjach przemysłowych, układach VRF/VRV w biurowcach czy chłodniach logistycznych napełnionych setkami kilogramów czynnika HFC. Z perspektywy rynkowej jest to wariant najczęściej wybierany przez profesjonalistów, mimo że wymaga opanowania najszerszego materiału teoretycznego i praktycznego.
Kategoria II: Ograniczenia do małych i średnich układów
Kategoria II pozwala na instalację, konserwację, serwisowanie i naprawę urządzeń, ale z wyraźnym limitem wielkości napełnienia. Dotyczy ona urządzeń zawierających fluorowane gazy cieplarniane w ilości mniejszej niż 3 kg (lub mniejszej niż 6 kg w przypadku układów hermetycznie zamkniętych). W zakresie odzysku czynnika oraz kontroli szczelności Kategoria II pozwala jednak na pracę na urządzeniach o dowolnej wielkości napełnienia, pod warunkiem że podczas kontroli nie dochodzi do otwarcia obiegu chłodniczego.
Wariant ten bywa wybierany przez instalatorów skupiających się wyłącznie na rynku domowym (pojedyncze splity, małe pompy ciepła). W praktyce rynkowej różnica w trudności egzaminu między kategorią I a II jest na tyle nieznaczna, że ograniczanie się do kategorii II rzadko bywa optymalnym posunięciem biznesowym – zamyka bowiem drogę do montażu większych multisplitów czy systemów komercyjnych.
Kategoria III i IV: Uprawnienia wąskospecjalistyczne
Dwie najniższe kategorie zostały stworzone dla personelu wykonującego wyłącznie selektywne, powtarzalne czynności:
Kategoria III – uprawnia wyłącznie do odzysku fluorowanych gazów cieplarnianych z urządzeń zawierających poniżej 3 kg czynnika (lub poniżej 6 kg w układach hermetycznych). Nie daje prawa do montażu, napełniania, lutowania, diagnostyki ani napraw. Stosowana głównie w punktach zbiórki odpadów i stacjach demontażu AGD.
Kategoria IV – obejmuje wyłącznie wykonywanie okresowych kontroli szczelności urządzeń (zgodnie z art. 4 Rozporządzenia 517/2014 / Rozporządzenia 2024/573), pod warunkiem że procedura nie wiąże się z ingerencją w obieg chłodniczy (otwarciem zaworów serwisowych, podłączaniem węży manometrów powodującym ryzyko upustu). Przeznaczona dla techników utrzymania ruchu i audytorów technicznych.
Tabela porównawcza kategorii uprawnień F-gazowych (personel)
Wymagania formalne przed przystąpieniem do procedury
Wokół wymogów wstępnych dla kandydatów ubiegających się o certyfikat F-gazowy funkcjonuje wiele mitów związanych z wykształceniem kierunkowym czy latami udokumentowanej praktyki. Ustawodawca podszedł do kwestii certyfikacji w sposób liberalny proceduralnie, kładąc cały ciężar weryfikacji na państwowy egzamin końcowy.
Kto może ubiegać się o certyfikat F-gazowy
Zgodnie z przepisami prawa, kandydat przystępujący do egzaminu przed komisją wyznaczoną przez jednostkę certyfikującą musi spełnić zaledwie dwa podstawowe kryteria formalne:
Posiadać pełną zdolność do czynności prawnych (mieć ukończone 18 lat).
Nie być skazanym prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo przeciwko środowisku (w szczególności w związku z nielegalnym obrotem substancjami zubożającymi warstwę ozonową lub gazami fluorowanymi).
Przepisy nie wymagają ukończenia studiów technicznych, technikum chłodniczego ani udokumentowania stażu pracy pod okiem innego instalatora. Egzamin może zdać osoba bez wcześniejszego doświadczenia zawodowego, o ile opanuje wiedzę teoretyczną i wykaże się sprawnością manualną na stacjach roboczych.
Uprawnienia komplementarne – kiedy sam F-gaz nie wystarcza
Chociaż formalnie certyfikat F-gaz Kategoria I daje pełne uprawnienia do pracy z układem chłodniczym, w realiach budowlanych samodzielny montaż pompy ciepła czy klimatyzatora wymaga posiadania dodatkowych uprawnień branżowych. Próba wykonania kompletnej instalacji wyłącznie z certyfikatem F-gazowym naraża wykonawcę na odpowiedzialność z tytułu przepisów Prawa budowlanego oraz Prawa energetycznego.
Do niezbędnych uprawnień komplementarnych należą:
Świadectwo kwalifikacyjne SEP Grupa 1 (Eksploatacja – E, opcjonalnie Dozór – D) – urządzenia chłodnicze i pompy ciepła to urządzenia elektroenergetyczne zasilane napięciem 230V lub 400V. Podłączenie zasilania, montaż zabezpieczeń w rozdzielnicy, wykonanie pomiarów rezystancji izolacji i pętli zwarcia
wymaga formalnych uprawnień elektrycznych do 1 kV.
Uprawnienia do lutowania twardego (certyfikat ISO 13585 / PN-EN ISO 9606) – łączenie rurociągów miedzianych metodą lutowania twardego (płomieniowego gazami palnymi z tlenem) w instalacjach chłodniczych wiąże się z pracami pożarowo niebezpiecznymi oraz montażem elementów ciśnieniowych. Wiele jednostek certyfikujących i producentów pomp ciepła wymaga odrębnego certyfikatu lutowacza dla zachowania gwarancji.
Uprawnienia SEP Grupa 2 (Cieplne) – przydatne w przypadku montażu i serwisu pomp ciepła w rozbudowanych układach centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej z zasobnikami i wymiennikami ciepła.
Źródło: Pexels | Autor: Nothing Ahead
Przebieg egzaminu F-gazowego krok po kroku
Uzyskanie certyfikatu personalnego wymaga zdania egzaminu państwowego przed komisją akredytowaną przez Urząd Dozoru Technicznego. Egzamin składa się z dwóch niezależnych części: teoretycznej oraz praktycznej, przeprowadzanych tego samego dnia.
Krok 1: Część teoretyczna (test pisemny)
Egzamin teoretyczny ma formę pisemnego testu jednokrotnego wyboru. Zakres pytań obejmuje zagadnienia prawne, termodynamiczne oraz techniczne. Do kluczowych obszarów tematycznych należą:
Przepisy unijne i krajowe (Rozporządzenie UE 517/2014, Rozporządzenie 2024/573, polska Ustawa o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych).
Wpływ czynników chłodniczych na środowisko: wskaźniki GWP (Global Warming Potential) oraz ODP (Ozone Depletion Potential), zjawisko efektu cieplarnianego.
Podstawy termodynamiki: wykresy log p-h (entalpowe), obieg Lindego, przegrzanie i dochłodzenie czynnika, pomiary parametrów pracy układu.
Konstrukcja i zasada działania głównych podzespołów: sprężarek, skraplaczy, parowników, zaworów rozprężnych (TEV/EEV) oraz presostatów.
Wymogi dotyczące dokumentacji: prowadzenie Kart Urządzeń w Centralnym Rejestrze Operatorów (CRO).
Zdanie testu teoretycznego wymaga uzyskania minimum 75% poprawnych odpowiedzi i stanowi warunek dopuszczenia do części praktycznej.
Krok 2: Część praktyczna (stacje robocze)
Część praktyczna odbywa się na specjalnie przygotowanych stanowiskach warsztatowych symulujących rzeczywiste instalacje chłodnicze. Egzaminatorzy weryfikują manualną poprawność wykonywanych czynności oraz bezwzględne przestrzeganie procedur ograniczających emisję czynnika do atmosfery. Zadania egzaminacyjne obejmują:
Przygotowanie i lutowanie instalacji – prawidłowe ucięcie rury miedzianej, gratowanie, roztłaczanie, zmontowanie połączenia i wykonanie lutu twardego w osłonie gazu obojętnego (azotu), aby zapobiec powstawaniu zgorzeliny wewnątrz rury.
Próba ciśnieniowa i próżniowanie – wykonanie próby wytrzymałościowej i szczelności układu przy użyciu azotu technicznego z reduktorem, a następnie prawidłowe osuszenie układu pompą próżniową do wymaganego poziomu podciśnienia.
Napełnianie i odzysk czynnika – bezpieczne podłączenie stacji manometrów za pomocą węży z zaworami odcinającymi, dozowanie ciekłego lub gazowego czynnika chłodniczego metodą wagową oraz odzysk czynnika do dedykowanej butli dwuzaworowej przy użyciu stacji odzysku.
Wyszukiwanie nieszczelności – lokalizacja kontrolowanego wycieku metodą pośrednią (analiza temperatur i ciśnień) oraz bezpośrednią (elektroniczny wykrywacz nieszczelności, piana detekcyjna).
Uruchomienie i interpretacja parametrów – weryfikacja kierunku obrotów sprężarki, odczyt temperatur, wyliczenie stopnia przegrzania par na ssaniu (superheat) i dochłodzenia cieczy (subcooling).
Koszty wyrobienia uprawnień F-gazowych
Całkowity koszt uzyskania uprawnień składa się z opłaty egzaminacyjnej, kosztu ewentualnego kursu przygotowawczego oraz opłat urzędowych za wydanie dokumentu przez UDT.
Struktura kosztów certyfikacji personalnej
Szkolenie teoretyczno-praktyczne (opcjonalne, lecz rekomendowane) – jednostki szkoleniowe oferują kursy 2- lub 3-dniowe obejmujące intensywny trening na stanowiskach egzaminacyjnych. Koszt szkolenia wynosi zazwyczaj od 1200 do 2200 zł netto w zależności od lokalizacji i renomy ośrodka.
Opłata za egzamin państwowy – stawka za podejście do egzaminu przed komisją certyfikującą jest zryczałtowana i wynosi przeważnie od 700 do 1000 zł netto. W przypadku oblania jednej z części (np. praktyki), opłata za egzamin poprawkowy wynosi zwykle 50–100% stawki bazowej.
Wydanie certyfikatu przez Urząd Dozoru Technicznego – opłata urzędowa za rozpatrzenie wniosku i wystawienie bezterminowego certyfikatu personalnego wynosi równowartość ustawowego wskaźnika (ok. 100–150 zł).
Koszty powiązane: Certyfikat dla Przedsiębiorców i wyposażenie
Jeżeli certyfikat ma posłużyć do prowadzenia własnej firmy montażowej, należy wkalkulować dodatkowe obciążenia finansowe:
Opłata urzędowa za wydanie Certyfikatu dla Przedsiębiorców przez UDT (ok. 2000–2500 zł, zależnie od aktualnych stawek urzędowych).
Zakup wymaganego prawem zestawu narzędzi z aktualnymi świadectwami wzorcowania (stacja manometrów z certyfikatem kalibracji, waga chłodnicza z legalizacją, elektroniczny wykrywacz nieszczelności o czułości min. 5 g/rok z certyfikatem, pompa próżniowa, stacja odzysku, butle dwuzaworowe) – koszt skompletowania legalnego zaplecza wynosi minimum 8 000 – 15 000 zł netto.
Jak wybrać odpowiednią ścieżkę certyfikacji – kryteria i rekomendacja
Decyzja o wyborze konkretnej kategorii certyfikatu oraz ścieżki przygotowania powinna wynikać z profilu planowanych zleceń i obecnych kompetencji technicznych kandydata.
Kryteria wyboru właściwego wariantu
Profil planowanych prac: montaż małych klimatyzatorów mieszkaniowych formalnie mieści się w Kategorii II, natomiast instalacje pomp ciepła typu split, komercyjne układy VRF, szafy klimatyzacji precyzyjnej czy chłodnie marketowe bezwzględnie wymagają Kategorii I.
Różnica nakładu czasu i kosztów: program szkoleniowy i cena egzaminu dla Kategorii I oraz Kategorii II są w większości ośrodków niemal identyczne (różnica w pytaniach dotyczy jedynie wąskiego wycinka wiedzy o dużych instalacjach).
Elastyczność rynkowa: posiadanie niższej kategorii ogranicza możliwość podwykonawstwa przy większych inwestycjach komercyjnych i przetargach publicznych, gdzie generalni wykonawcy standardowo oczekują od każdego podwykonawcy pełnych uprawnień Kategorii I.
Rekomendacja dla instalatorów
Dla 95% osób wchodzących do branży HVACR jedynym uzasadnionym ekonomicznie i operacyjnie wyborem jest przystąpienie od razu do egzaminu na Kategorię I. Koszt i czas poświęcony na zdobycie Kategorii II są niewspółmierne do ograniczeń, jakie nakłada ona na wykonawcę (limit do 3 kg czynnika skutecznie blokuje montaż wielu modeli pomp ciepła split o większej mocy oraz rozbudowanych układów multi-split).
Kategorie III oraz IV sprawdzają się wyłącznie w ściśle sprofilowanych jednostkach organizacyjnych: Kategoria III w zakładach utylizacji sprzętu chłodniczego i stacjach demontażu, a Kategoria IV u zarządców nieruchomości komercyjnych, którzy chcą wykonywać okresowe inspekcje szczelności własnym personelem technicznym bez zlecania tych czynności zewnętrznym firmom serwisowym.
Czym w praktyce jest certyfikat F-gaz i kiedy przepisy bezwzględnie go wymagają
Certyfikat F-gazowy to imienny dokument urzędowy poświadczający, że osoba wykonująca prace przy urządzeniach chłodniczych, klimatyzacyjnych lub pompach ciepła posiada wiedzę i umiejętności techniczne gwarantujące ograniczenie emisji fluorowanych gazów cieplarnianych do atmosfery. Wprowadzenie obowiązku certyfikacji wynika bezpośrednio z unijnej polityki klimatyzacyjnej, której celem jest redukcja stosowania syntetycznych czynników chłodniczych o wysokim współczynniku ocieplenia globalnego (GWP).
W praktyce montażowej certyfikat nie jest jedynie formalnością administracyjną, lecz dokumentem weryfikowanym na każdym etapie obrotu urządzeniami chłodniczymi i gazami technicznymi.
Zgodnie z przepisami ustawy o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych, imienny certyfikat personelu jest bezwzględnie wymagany przy wykonywaniu następujących prac:
Instalacja (montaż) – łączenie ze sobą elementów składowych układu chłodniczego (np. jednostki zewnętrznej i wewnętrznej pompy ciepła typu split) za pomocą rurociągów zawierających lub mających zawierać F-gazy.
Konserwacja i serwisowanie – wszelkie ingerencje w obieg chłodniczy, w tym podłączanie manometrów, uzupełnianie ubytków czynnika, wymiana filtrów-odwadniaczy, zaworów rozprężnych czy sprężarek.
Kontrola szczelności – okresowe, formalne badania układów pod kątem wycieków, wymagające sporządzenia protokołu i wpisu do Karty Urządzenia w Centralnym Rejestrze Operatorów (CRO).
Odzysk czynnika – przetłaczanie i magazynowanie F-gazów z układu do dedykowanych butli dwuzaworowych przed naprawą, serwisem lub ostateczną likwidacją urządzenia.
Likwidacja (demontaż) – wycofanie instalacji z eksploatacji, połączone z trwałym usunięciem czynnika chłodniczego oraz oleju ze sprężarki zgodnie z procedurami ochrony środowiska.
Zakup urządzeń napełnionych fabrycznie a wymogi formalne
Przepisy regulują również proces zakupu urządzeń niehermetycznie zamkniętych (np. klimatyzatorów typu split czy pomp ciepła split). Hurtownie i dystrybutorzy sprzętu HVACR mają ustawowy obowiązek odmowy sprzedaży takiego urządzenia klientowi końcowemu bez okazania:
Imiennego certyfikatu F-gaz oraz certyfikatu dla przedsiębiorców (w przypadku firm instalacyjnych dokonujących zakupu).
Umowy na montaż zawartej z certyfikowanym instalatorem lub podmiotem posiadającym certyfikat dla przedsiębiorstw (w przypadku zakupu dokonywanego przez inwestora indywidualnego).
Sankcje finansowe i prawne za brak uprawnień
Wykonywanie prac bez wymaganych uprawnień lub powierzenie montażu osobie niecertyfikowanej wiąże się z dotkliwymi konsekwencjami administracyjnymi. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska (WIOŚ) podczas kontroli nakłada kary pieniężne, których wysokość jest ściśle określona w ustawie:
Kary dla wykonawców za prowadzenie działalności bez certyfikatu personalnego lub dla przedsiębiorców bez certyfikatu UDT wynoszą od 4 000 zł do nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych za pojedyncze naruszenie.
Kary dla dystrybutorów za sprzedaż urządzenia niehermetycznego osobie nieuprawnionej lub bez weryfikacji umowy montażowej.
Utrata gwarancji producenta – wiodący producenci pomp ciepła i klimatyzacji warunkują ważność gwarancji wpisem numeru certyfikatu F-gaz instalatora do karty gwarancyjnej oraz rejestracją protokołu uruchomienia.
